Włosy nie rosną bez przerwy. Każdy mieszek włosowy przechodzi kolejne etapy aktywnego wzrostu, przemian i względnego spoczynku. Następują one po sobie przez całe życie, tworząc cykl wzrostu włosa. Jego podstawowe fazy to anagen, katagen i telogen. Coraz częściej osobno wyróżnia się również egzogen, czyli etap uwolnienia i wypadnięcia włosa.
Znajomość tego procesu pomaga zrozumieć, dlaczego codziennie tracimy pewną liczbę włosów, czemu nadmierne wypadanie może rozpocząć się dopiero kilka miesięcy po chorobie lub okresie silnego stresu oraz dlaczego na ocenę efektów postępowania trychologicznego trzeba zwykle poczekać.
W prawidłowych warunkach mieszki włosowe nie pracują synchronicznie. Każdy z nich może znajdować się w innym momencie cyklu. Dzięki temu wszystkie włosy nie przestają rosnąć i nie wypadają jednocześnie. Na zdrowej skórze głowy około 85–90% mieszków znajduje się w fazie anagenu, 1–3% w katagenie, a pozostała część głównie w telogenie.
Jak zbudowany jest włos i gdzie właściwie odbywa się jego wzrost?
Widoczna ponad powierzchnią skóry łodyga włosa składa się ze zrogowaciałych komórek. Nie zachodzą w niej procesy metaboliczne, dlatego sam włos nie regeneruje się biologicznie w taki sposób jak żywa tkanka. Kosmetyki mogą poprawić jego wygląd, wygładzić osłonkę, ograniczyć łamliwość i zmniejszyć utratę wilgoci, ale nie zmieniają bezpośrednio cyklu pracy mieszka.
Proces wzrostu odbywa się pod powierzchnią skóry, w mieszku włosowym. W jego dolnej części znajduje się cebulka otaczająca brodawkę włosa. Komórki macierzy intensywnie się dzielą, przemieszczają ku górze, różnicują i stopniowo tworzą łodygę włosa. Brodawka jest związana z naczyniami dostarczającymi tlen i składniki odżywcze oraz uczestniczy w przekazywaniu sygnałów regulujących aktywność mieszka.
Cykl dotyczy więc przede wszystkim mieszka włosowego, a nie samej widocznej łodygi. Jest to ważne rozróżnienie podczas analizy przyczyn przerzedzenia, łamliwości oraz nadmiernego wypadania włosów.
Anagen – faza aktywnego wzrostu włosa
Anagen jest najdłuższą fazą cyklu. To właśnie w tym okresie komórki macierzy włosa intensywnie się dzielą, a powstająca łodyga stopniowo wydłuża się i wychodzi ponad powierzchnię skóry.
W przypadku włosów na głowie anagen trwa zazwyczaj od około dwóch do kilku lat. W części opracowań podawany zakres sięga sześciu, siedmiu, a nawet ośmiu lat. Różnice wynikają między innymi z indywidualnych predyspozycji, wieku, lokalizacji mieszka i sposobu przyjętego w danym opracowaniu.
Długość anagenu ma bezpośredni wpływ na to, jak długie mogą urosnąć włosy. Jeśli faza wzrostu trwa przez wiele lat, łodyga ma więcej czasu na wydłużenie. Gdy anagen jest krótki, włos wcześniej przechodzi do kolejnych etapów cyklu i wypada, zanim osiągnie większą długość.
Nie oznacza to jednak, że każdy włos rośnie przez dokładnie taki sam czas. Poszczególne mieszki pracują niezależnie, a czas trwania anagenu może różnić się nawet pomiędzy sąsiadującymi włosami.
Co dzieje się w mieszku podczas anagenu?
Mieszek osiąga wtedy największą aktywność i rozmiar. Komórki macierzy intensywnie proliferują, powstaje pigment, a łodyga zostaje zakotwiczona w aktywnie pracującym mieszku. Włos anagenowy jest zwykle mocno osadzony i nie powinien łatwo wypadać przy delikatnym pociągnięciu.
W obrębie samego anagenu można wyróżnić bardziej szczegółowe etapy. Początkowo mieszek ponownie zwiększa aktywność, odtwarza swoje dolne struktury i rozpoczyna produkcję nowego włosa. Następnie łodyga wydłuża się i pojawia ponad powierzchnią skóry.
Co może skracać fazę anagenu?
Na pracę mieszka mogą wpływać czynniki genetyczne, hormonalne, immunologiczne, metaboliczne, żywieniowe i środowiskowe. Znaczenie mogą mieć również niektóre choroby, leki, niedobory, przewlekłe stany zapalne oraz silne obciążenie organizmu.
Dobrym przykładem zaburzenia cyklu jest łysienie androgenowe. Pod wpływem predyspozycji genetycznych i działania androgenów anagen może ulegać stopniowemu skróceniu. Każdy kolejny włos pozostaje w fazie wzrostu krócej i może stawać się cieńszy oraz krótszy. Proces ten określa się jako miniaturyzację mieszka włosowego.
Samo stwierdzenie, że włosy „nie chcą rosnąć”, nie pozwala więc jeszcze określić przyczyny. Problem może wynikać ze skrócenia anagenu, łamania się łodyg, niewłaściwej pielęgnacji, uszkodzeń chemicznych albo z naturalnie krótszego cyklu wzrostowego.
Katagen – krótka faza przejściowa
Po zakończeniu anagenu mieszek nie przechodzi od razu w pełny spoczynek. Najpierw rozpoczyna się katagen, czyli krótki okres regresji i przebudowy.
Katagen trwa najczęściej od około dwóch do kilku tygodni. W tym czasie ustaje aktywna produkcja łodygi, komórki macierzy przestają się intensywnie dzielić, a dolna część mieszka ulega kontrolowanemu obkurczeniu. W mieszkach zachodzą procesy apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci wybranych komórek.
Powstający włos oddziela się od części struktur odpowiedzialnych za jego wcześniejszy wzrost i przekształca się we włos maczugowaty. Jego dolny koniec jest zrogowaciały, a włos zostaje stopniowo przesunięty wyżej w mieszku.
Katagen jest krótki, dlatego w danym momencie znajduje się w nim tylko niewielki odsetek włosów. Nie jest to jednak etap nieistotny. Stanowi konieczne przejście między intensywnym wzrostem a fazą względnego spoczynku oraz przygotowuje mieszek do kolejnego cyklu.
Czy włos wypada podczas katagenu?
Zwykle nie dochodzi wtedy jeszcze do jego natychmiastowego uwolnienia. Włos przestaje rosnąć, ale nadal pozostaje w mieszku. Wypadnięcie następuje zazwyczaj później, pod koniec telogenu lub podczas osobno wyróżnianej fazy egzogenu.
To ważne, ponieważ popularne określenie katagenu jako „fazy wypadania” jest uproszczeniem. Katagen jest przede wszystkim fazą przejściowej regresji mieszka.
Telogen – faza względnego spoczynku
Telogen rozpoczyna się po zakończeniu katagenu. Mieszek jest wtedy skrócony, a aktywna produkcja łodygi zostaje zatrzymana. Włos maczugowaty pozostaje jednak przez pewien czas osadzony w górnej części mieszka.
Faza telogenu trwa zwykle od około dwóch do czterech miesięcy, choć jej długość może być zmienna. W tym czasie włos nie wydłuża się, ale nadal może pozostawać na skórze głowy.
Telogen jest często nazywany fazą spoczynku. Określenie to nie oznacza jednak całkowitego braku aktywności biologicznej. W mieszku zachodzą procesy przygotowujące go do ponownego wejścia w anagen. Współczesne badania wskazują, że telogen jest aktywnie regulowanym etapem cyklu, a nie tylko bierną przerwą pomiędzy kolejnymi okresami wzrostu.
Czy włos telogenowy jest martwy?
Widoczna łodyga każdego włosa składa się ze zrogowaciałych komórek, niezależnie od fazy cyklu. Określenie „włos telogenowy” odnosi się zatem przede wszystkim do stanu mieszka i sposobu osadzenia włosa, a nie do prostego podziału na włos żywy i martwy.
Włos telogenowy nie rośnie, jego dolna część jest zrogowaciała, a połączenie z aktywnymi strukturami mieszka zostało zakończone. Nadal może jednak pozostawać na głowie przez wiele tygodni.
Egzogen – kiedy włos rzeczywiście wypada?
W uproszczonych opisach cyklu wypadanie włosa jest często przedstawiane jako końcowy moment telogenu. Dokładniejszy podział wyróżnia jednak egzogen, czyli fazę uwolnienia włosa z mieszka.
Pod koniec okresu spoczynku stary włos zostaje wysunięty i wypada. Jednocześnie poniżej może rozpoczynać wzrost nowy włos anagenowy. Nowa łodyga stopniowo przesuwa się ku powierzchni i może przyczyniać się do usunięcia poprzedniego włosa.
Oznacza to, że wypadanie pojedynczych włosów jest naturalną częścią odnowy. Problem pojawia się wtedy, gdy nieproporcjonalnie wiele mieszków przechodzi do telogenu w podobnym czasie, nowy anagen rozpoczyna się z opóźnieniem albo kolejne włosy stają się coraz cieńsze.
Dlaczego włosy nie rosną jednocześnie?
Każdy mieszek włosowy posiada własny rytm. Na zdrowej skórze głowy część włosów dopiero rozpoczyna anagen, część znajduje się w jego zaawansowanym etapie, niewielka grupa przechodzi przez katagen, a inne pozostają w telogenie lub wypadają.
Taka asynchroniczność chroni przed jednoczesną utratą całego owłosienia. Wypadanie pojedynczych włosów jest na bieżąco równoważone przez rozpoczęcie wzrostu nowych.
Proporcje pomiędzy fazami mogą się jednak zmieniać. Jeżeli większa niż zwykle liczba mieszków przedwcześnie zakończy anagen i przejdzie do telogenu, po pewnym czasie może pojawić się nasilone, rozlane wypadanie.
Dlaczego włosy wypadają dopiero kilka miesięcy po stresie lub chorobie?
Jednym z najważniejszych praktycznych wniosków wynikających ze znajomości cyklu jest opóźnienie pomiędzy czynnikiem wyzwalającym a zauważalnym wypadaniem włosów.
Silna infekcja, wysoka gorączka, operacja, poród, gwałtowna redukcja masy ciała, znaczny niedobór żywieniowy, silny stres albo zmiana leków mogą spowodować, że większa liczba mieszków wcześniej zakończy anagen i przejdzie w kierunku telogenu. Włosy nie wypadają jednak natychmiast. Najpierw przechodzą katagen i pozostają przez pewien czas w telogenie.
Dlatego nasilone wypadanie może rozpocząć się dopiero po około dwóch lub trzech miesiącach od zdarzenia, które wpłynęło na organizm. Taki mechanizm jest charakterystyczny dla łysienia telogenowego.
Podczas wywiadu nie wystarczy więc zapytać wyłącznie o aktualne samopoczucie. Należy wrócić również do wydarzeń z poprzednich miesięcy.
Czym różni się łysienie telogenowe od anagenowego?
W łysieniu telogenowym większa liczba mieszków przedwcześnie przechodzi z anagenu do telogenu. Wypadanie jest zazwyczaj rozlane i pojawia się z opóźnieniem względem czynnika wyzwalającego.
Łysienie anagenowe ma inny mechanizm. Dochodzi w nim do zaburzenia intensywnych podziałów komórkowych w aktywnie rosnącym mieszku. Może wystąpić między innymi pod wpływem niektórych leków przeciwnowotworowych. Utrata włosów pojawia się szybciej, często w ciągu dni lub tygodni, ponieważ uszkodzeniu ulegają włosy znajdujące się w fazie aktywnego wzrostu.
Rozróżnienie tych mechanizmów ma znaczenie dla wywiadu, oceny włosów oraz planowania dalszej diagnostyki.
Jak cykl wzrostu włosa wykorzystuje się w diagnostyce trychologicznej?
Ocena problemu z włosami nie powinna ograniczać się do określenia, ile włosów wypada. Znaczenie ma również ich średnica, długość, wygląd cebulek, obecność włosów odrastających, stan ujść mieszkowych oraz proporcja włosów znajdujących się w poszczególnych fazach.
W zależności od problemu wykorzystuje się wywiad, badanie skóry głowy, trychoskopię, dokumentację fotograficzną, test pociągania włosów, a w określonych sytuacjach także trichogram, badania laboratoryjne lub konsultację dermatologiczną. Nie każde przerzedzenie jest bowiem skutkiem nadmiernego telogenu. Podobny obraz może wynikać z miniaturyzacji mieszków, łamania łodyg, choroby zapalnej lub łysienia bliznowaciejącego.
W naszych programach szkoleń trychologicznych omawiamy budowę skóry głowy i włosów, fizjologię ich wzrostu oraz zasady prowadzenia wywiadu. Podczas Szkoły trychologii rozwijamy również zagadnienia związane z pracą z mikrokamerą, trychoskopią, trichogramem, analizą cech okołomieszkowych i interpretacją informacji uzyskanych podczas konsultacji.
Dlaczego na efekty postępowania trychologicznego trzeba poczekać?
Cykl wzrostu włosa powoduje, że efektów nie można wiarygodnie oceniać po kilku dniach. Nawet po usunięciu czynnika wpływającego na nadmierne wypadanie część włosów może znajdować się już w telogenie i nadal wypadać zgodnie z rozpoczętym wcześniej procesem.
Nowy włos musi wejść w anagen, rozpocząć produkcję łodygi, dotrzeć do powierzchni skóry, a następnie osiągnąć długość wystarczającą do zauważenia. Ponieważ włos na głowie rośnie przeciętnie około jednego centymetra miesięcznie, pierwsze odrastające włosy mogą stać się widoczne stosunkowo szybko, ale odtworzenie zauważalnej gęstości wymaga znacznie więcej czasu.
Ocena powinna uwzględniać nie tylko liczbę wypadających włosów, ale również pojawianie się nowych włosów, zmianę ich średnicy, stan skóry głowy oraz wyniki dokumentacji wykonanej w porównywalnych warunkach.
Czy można wydłużyć fazę anagenu?
Nie istnieje jedna metoda pozwalająca w każdym przypadku dowolnie przedłużyć anagen. Najpierw trzeba ustalić, czy cykl rzeczywiście jest zaburzony i co może odpowiadać za tę zmianę.
Postępowanie będzie inne przy łysieniu androgenowym, inne przy niedoborze żelaza, chorobie tarczycy, przewlekłym stanie zapalnym skóry głowy, działaniu leków czy łysieniu telogenowym po przebytej infekcji. Z tego względu stosowanie przypadkowych preparatów bez rozpoznania problemu może nie przynieść oczekiwanych rezultatów.
Zabiegi i pielęgnacja mogą wspierać kondycję skóry głowy, ale nie powinny zastępować diagnostyki choroby podstawowej. W przypadku objawów sugerujących schorzenie dermatologiczne, hormonalne albo ogólnoustrojowe konieczne może być skierowanie do lekarza.
Dlaczego znajomość cyklu jest podstawą pracy trychologa?
Bez rozumienia faz wzrostu trudno poprawnie interpretować wypadanie, odrastanie oraz tempo pojawiania się efektów. Znajomość cyklu pozwala połączyć aktualny obraz włosów z wydarzeniami, które wystąpiły kilka miesięcy wcześniej, odróżnić utratę łodyg od ich łamania i realistycznie zaplanować terminy kontroli.
Dlatego podczas naszych kursów i szkoleń trychologicznych nie ograniczamy się do nauki wykonywania poszczególnych zabiegów. Omawiamy również budowę włosa, fizjologię jego wzrostu, wpływ hormonów, różne postacie łysienia oraz zasady diagnostyki skóry głowy.
Osobom, które chcą kompleksowo przygotować się do pracy w tej dziedzinie, oferujemy Szkołę trychologii, natomiast Zawodowy kurs trychologiczny pozwala rozwijać wiedzę teoretyczną i umiejętności praktyczne związane z pracą w gabinecie. W naszych programach łączymy analizę problemów włosów i skóry głowy z nauką kwalifikacji oraz świadomego doboru postępowania.
Cykl wzrostu włosa – najważniejsze informacje
Anagen jest fazą aktywnego wzrostu i w przypadku włosów na głowie może trwać kilka lat. Katagen to krótki etap przejściowy, podczas którego produkcja łodygi zostaje zatrzymana, a dolna część mieszka ulega regresji. Telogen stanowi fazę względnego spoczynku, w której włos nie rośnie, ale nadal pozostaje osadzony w mieszku. Egzogen obejmuje jego ostateczne uwolnienie i wypadnięcie.
Ponieważ mieszki pracują niezależnie, włosy znajdują się jednocześnie w różnych fazach. Zaburzenie proporcji między nimi może prowadzić do nadmiernego wypadania, przerzedzenia lub stopniowej miniaturyzacji.
Zrozumienie cyklu pozwala właściwie interpretować objawy. Wyjaśnia między innymi, dlaczego włosy mogą wypadać kilka miesięcy po chorobie, dlaczego rezultatów nie należy oceniać po jednej lub dwóch wizytach oraz czemu ustalenie przyczyny jest ważniejsze niż przypadkowe wybieranie preparatów lub zabiegów.
Najczęściej zadawane pytania
Ile trwa pełny cykl wzrostu włosa?
Nie ma jednej wartości właściwej dla wszystkich włosów. Sam anagen na skórze głowy może trwać od około dwóch do kilku lat, katagen trwa kilka tygodni, a telogen najczęściej kilka miesięcy. Długość cyklu zależy od lokalizacji mieszka i indywidualnych uwarunkowań.
Czy każdy włos przechodzi przez anagen, katagen i telogen?
Tak, prawidłowo funkcjonujący mieszek przechodzi kolejno etapy wzrostu, regresji i spoczynku. Po uwolnieniu starego włosa może rozpocząć następny cykl i wytworzyć nową łodygę.
W której fazie włos wypada?
Włos przestaje rosnąć w katagenie, a następnie pozostaje w mieszku podczas telogenu. Jego ostateczne uwolnienie następuje pod koniec telogenu lub podczas wyróżnianej osobno fazy egzogenu.
Czy włos w fazie telogenu może ponownie zacząć rosnąć?
Ta sama łodyga nie zacznie ponownie się wydłużać. Mieszek może jednak rozpocząć kolejny anagen i wytworzyć nowy włos, który z czasem zastąpi włos telogenowy.
Dlaczego wypadanie po stresie pojawia się z opóźnieniem?
Czynnik obciążający może spowodować wcześniejsze zakończenie anagenu, ale włosy muszą jeszcze przejść katagen i telogen. Z tego powodu nasilone wypadanie bywa zauważalne dopiero po około dwóch lub trzech miesiącach.
Czy częste podcinanie przyspiesza wzrost włosów?
Podcinanie usuwa zniszczoną część łodygi i może ograniczać jej dalsze rozdwajanie, ale nie oddziałuje bezpośrednio na mieszek ani czas trwania anagenu. Nie zwiększa więc biologicznego tempa produkcji włosa.
Jak długo trzeba czekać na ocenę efektów terapii trychologicznej?
Zależy to od przyczyny problemu i rodzaju postępowania. Pierwsze odrastające włosy mogą pojawiać się po kilku miesiącach, ale wyraźna zmiana gęstości wymaga zwykle dłuższej obserwacji oraz dokumentacji wykonywanej w porównywalnych warunkach.
